Ticari Sözleşme Hazırlarken Dikkat Edilmesi Gerekenler: İmzadan Önce Kontrol Listesi

Manavgat ve Side'de ticari hayatın önemli bir kısmı sezon başında imzalanan sözleşmelerle döner: otel kiralama, gıda ve tekstil tedariki, tur operatörüyle kontenjan anlaşması, inşaat ve tadilat işleri, araç kiralama. Bu sözleşmelerin çoğu acele içinde, internetten bulunan bir örnek metin üzerinden hazırlanır; sorun ise genellikle sezon ortasında, ödeme geciktiğinde ya da iş yarım kaldığında ortaya çıkar. Kanun tacirleri kendi çıkarını koruyabilecek kişiler olarak kabul ettiği için, imzaladığınız bir maddeyi sonradan mahkemede yumuşatmak çoğu zaman mümkün değildir. Bu yazıda bir ticari sözleşmeyi imzalamadan önce kontrol etmeniz gereken başlıkları sırasıyla ele alıyoruz.

Ticari Sözleşmeyi Farklı Kılan Nedir?

Türk Ticaret Kanunu'na göre bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişi tacirdir; şirketler de tacir sayılır. Tacirin işletmesiyle ilgili yaptığı sözleşmeler ticari iş niteliğindedir ve bu sözleşmelerde Türk Borçlar Kanunu'nun genel hükümlerinin yanında Ticaret Kanunu'nun daha sıkı kuralları da uygulanır.

Kanun, her tacirin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi hareket etmesini bekler (TTK m.18/2). Uygulamadaki sonucu şudur: Tacir, sözleşmeyi okumadığını, maddenin ağır olduğunu fark etmediğini ya da hukuki sonucunu bilmediğini ileri sürerek sorumluluktan kurtulamaz. Bu nedenle ticari sözleşmelerde asıl iş, uyuşmazlık çıkmadan önce, metin hazırlanırken yapılır.

Ticari sözleşmeler kural olarak belirli bir şekle bağlı değildir; sözlü anlaşma da geçerli olabilir. Ancak kanunda belirlenen ve her yıl güncellenen tutarı aşan işlemlerde senetle ispat kuralı devreye girer. Yazılı ve iyi kurulmuş bir metin, hem ispat sorununu hem de bir maddenin taraflarca farklı anlaşılması riskini en baştan azaltır.

Taraflar ve İmza Yetkisi: Sözleşmeyi Kim İmzalıyor?

Uyuşmazlıkların şaşırtıcı bir kısmı, sözleşmenin tarafının kim olduğunun belirsizliğinden doğar. Karşı taraf şahıs işletmesi mi, limited şirket mi, yoksa şirketin ortağı mı? Fatura bir unvanla, sözleşme başka bir unvanla düzenlenmişse alacağınızı kimden isteyeceğiniz tartışmalı hâle gelir.

• Tam ticaret unvanı: Ticaret sicilindeki unvan, MERSİS numarası, vergi dairesi ve vergi numarası eksiksiz yazılmalıdır.
• Tebligat ve KEP adresi: Bildirimlerin hangi adrese yapılacağı açıkça belirtilmeli; adres değişikliği bildirilmezse eski adrese yapılan bildirimin geçerli sayılacağı kararlaştırılmalıdır.
• İmza yetkisi: Şirket adına imza atan kişinin yetkisi güncel imza sirküleri ve ticaret sicili kayıtlarıyla kontrol edilmelidir. Şirket kaşesi tek başına yetki göstermez; temsil şekli birlikte imza ise tek imza yetmez.
• Vekâletle imza: Vekil imzalıyorsa vekâletnamenin kapsamı ve süresi incelenmeli, bir örneği sözleşmeye eklenmelidir.

Yetkisiz kişinin imzaladığı sözleşme, şirket tarafından sonradan onaylanmadıkça şirketi bağlamayabilir. Büyük tutarlı işlerde ya da ilk kez çalışılan bir firmayla, ticaret sicili kayıtlarını kontrol etmek birkaç dakikalık bir iştir ve ileride yaşanacak ciddi bir riski ortadan kaldırır.

Konu, Teslim ve Muayene: Belirsizlik Uyuşmazlık Doğurur

Sözleşmenin konusu, yani tarafların tam olarak ne yapacağı, ölçülebilir biçimde yazılmalıdır. 'Kaliteli malzeme', 'zamanında teslim', 'sektör standartlarına uygun' gibi ifadeler mahkemede bilirkişi incelemesine ve uzun tartışmalara yol açar.

• Mal ve hizmetin teknik özellikleri, miktarı ve marka bilgisi; gerekiyorsa ayrıntılı bir şartname sözleşmeye ek olarak bağlanmalıdır.
• Teslim yeri, teslim tarihi ve kısmi teslimin mümkün olup olmadığı belirtilmelidir.
• Teslim alma (kabul) usulü yazılmalıdır: Kim, hangi sürede, hangi tutanakla kabul edecek?
• Gecikme hâlinde ne olacağı, yani gecikme cezası ve sözleşmeden dönme hakkı önceden kararlaştırılmalıdır.

Tacirler Arasında Ayıp İhbarı: İki Gün ve Sekiz Gün

Tacirler arasındaki satışlarda alıcıya çok kısa süreler tanınmıştır. TTK m.23'e göre malın ayıplı olduğu teslim sırasında açıkça belli ise alıcı iki gün içinde durumu satıcıya ihbar etmek zorundadır. Ayıp açıkça belli değilse alıcı malı teslim aldıktan sonra sekiz gün içinde incelemek veya incelettirmek ve ayıp ortaya çıkarsa bunu satıcıya bildirmekle yükümlüdür. Bu süreler kaçırılırsa alıcı malı ayıplı hâliyle kabul etmiş sayılabilir.

Sezon açılışında otele teslim edilen tekstil, mutfak ekipmanı veya mobilyalarda bu süreler çoğu zaman fark edilmeden geçer. Sözleşmede muayene usulünü ve ihbar yöntemini yazmak, teslim tutanağına çekince eklemek alıcıyı korur.

Bedel, Ödeme, Faiz ve Döviz

Ödeme maddesi; tutarı, KDV'nin dâhil olup olmadığını, ödeme tarihlerini, ödemenin yapılacağı hesabı ve gecikme hâlinde uygulanacak faizi göstermelidir. Belirli bir ödeme günü kararlaştırılmışsa borçlu, bu günün geçmesiyle ayrıca ihtar gerekmeden temerrüde düşer (TBK m.117/2).

Ticari işlerde faiz oranı taraflarca serbestçe kararlaştırılabilir; kararlaştırılmamışsa 3095 sayılı Kanun uyarınca ticari işlere özgü avans faizi uygulanır. Faizin oranı ve hangi tarihten itibaren işleyeceği açıkça yazılmalıdır.

Döviz konusunda özel bir dikkat gerekir. Türkiye'de yerleşik kişiler arasında taşınmaz kirası, bazı hizmet ve iş sözleşmeleri gibi sözleşmelerde bedelin döviz cinsinden veya dövize endeksli belirlenmesi, Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar kapsamında sınırlandırılmıştır. İstisnalar sözleşme türüne göre değiştiğinden, otel kirası veya hizmet bedeli döviz olarak yazılmadan önce bu sınırlamaya uygunluk mutlaka kontrol edilmelidir.

Cezai Şart: Tacir İçin Neden Daha Risklidir?

Cezai şart, borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse ödenecek, önceden belirlenmiş bir tutardır (TBK m.179-182). Gecikme cezası, sözleşmenin erken feshinde ödenecek tutar veya rekabet yasağının ihlalinde öngörülen ceza bunun tipik örnekleridir.

Tacir olmayan borçlu, aşırı yüksek cezai şartın hâkim tarafından indirilmesini isteyebilir. Tacir sıfatını taşıyan borçlu ise TTK m.22 gereği cezai şartın fahiş olduğunu ileri sürerek indirim talep edemez. Yargıtay yalnızca, cezai şartın borçluyu ekonomik bakımdan yıkıma sürükleyecek düzeye ulaştığı istisnai durumlarda müdahaleyi kabul etmektedir. Dolayısıyla imzaladığınız cezai şart, büyük olasılıkla aynen önünüze gelir.

• Cezai şartın hangi ihlale bağlandığı tek tek yazılmalı; 'sözleşmeye aykırılık hâlinde' gibi genel ifadeler tartışma doğurur.
• Cezanın ifaya ek olarak mı (gecikme cezası) yoksa ifanın yerine mi isteneceği belirtilmelidir.
• Gecikme cezasında günlük oranla birlikte bir üst sınır koymak, iki taraf için de öngörülebilirlik sağlar.
• Cezai şartı aşan zararın ayrıca istenip istenemeyeceği açıkça düzenlenmelidir.

Fesih, Bildirim ve Mücbir Sebep

Sözleşmenin süresi, kendiliğinden uzayıp uzamayacağı ve hangi hâllerde feshedilebileceği açık olmalıdır. Belirsiz süreli sözleşmelerde fesih bildirim süresi, belirli süreli sözleşmelerde ise erken fesih hâlleri ve bunun sonuçları yazılmalıdır.

Tacirler arasında bildirimlerin şekli de önemlidir. TTK m.18/3'e göre karşı tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshetmeye veya sözleşmeden dönmeye yönelik ihbar ve ihtarlar noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta (KEP) sistemiyle yapılır. WhatsApp mesajı veya sıradan e-posta ile yapılan fesih bildirimi, ispat ve geçerlilik tartışması yaratır.

Mücbir sebep maddesi şablon metinlerde çoğu zaman yüzeysel kalır. Manavgat bölgesinde orman yangınları, sel, salgın hastalık dönemleri ve sezonun beklenmedik biçimde kapanması gibi olaylar sözleşmeleri doğrudan etkileyebilir. Hangi olayların mücbir sebep sayılacağı, karşı tarafa ne kadar sürede bildirileceği, edimlerin askıya alınıp alınmayacağı ve olay uzarsa sözleşmenin sona erip ermeyeceği yazılmalıdır. Sözleşmede hüküm yoksa olağanüstü durumlarda TBK m.138'deki aşırı ifa güçlüğü kuralı gündeme gelebilir; ancak bu yolun şartları dardır.

Otel ve İşletme Kiralama Sözleşmelerinde Ayrıca Dikkat

Manavgat ve Side'de otellerin önemli bir kısmı, mülk sahibinden farklı bir işletmeci tarafından kiralanarak işletilir. Bu sözleşmeler hem kira hukukunu hem ticari ilişkiyi ilgilendirdiği için ayrı bir özen ister.

• Demirbaş ve envanter listesi: Teslimdeki durumu gösteren fotoğraflı ve imzalı bir liste, sözleşme sonunda yaşanacak eksik ve hasarlı eşya tartışmasını önler.
• Belge ve ruhsatlar: Turizm işletme belgesi, işyeri açma ve çalışma ruhsatı gibi belgelerin kimin adına olacağı ve sözleşme bitince ne olacağı düzenlenmelidir.
• Personel: İşyerinin devri hâlinde iş sözleşmeleri devralan işverene geçer; devreden ve devralan işveren, devirden önce doğan ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan birlikte sorumludur (İş Kanunu m.6). Önceki işletmecinin ödenmemiş işçi alacakları yeni işletmeciyi de etkileyebilir.
• Tadilat ve yatırım: Kiracının yaptığı yatırımların sözleşme sonunda kime kalacağı ve bedelinin ödenip ödenmeyeceği yazılmalıdır.
• Kira bedeli ve teminat: Teminat tutarı, iade koşulları ve kira artış yöntemi açıkça belirlenmelidir.

Uyuşmazlık Maddeleri: Yetkili Mahkeme, Arabuluculuk ve Tahkim

Tacirler, HMK m.17 uyarınca kesin yetki kuralları dışında uyuşmazlıkların hangi yer mahkemesinde görüleceğini sözleşmeyle belirleyebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnızca sözleşmede belirlenen mahkemede açılır. Manavgat'taki bir işletme için yetkinin başka bir ilin mahkemelerine verilmesi, ileride her duruşma için ciddi zaman ve masraf demektir; bu madde mutlaka müzakere edilmelidir.

Manavgat Adliyesinde ayrı bir asliye ticaret mahkemesi bulunmadığından ticari davalara asliye hukuk mahkemesi ticaret mahkemesi sıfatıyla bakar. Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat taleplerinde ise dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A). Ödeme yapılmadığında izlenecek yolu ticari alacağın tahsili yazımızda ayrıca anlattık.

Yabancı tur operatörleri veya tedarikçilerle yapılan sözleşmelerde uygulanacak hukuk ve yetkili yargı yeri ayrıca önem kazanır. Türk hukukunun ve Türk mahkemelerinin ya da tahkimin seçilmesi, ileride yurt dışında dava takip etme zorunluluğunu ortadan kaldırabilir. Tarafların hangi belgeleri delil olarak kabul ettiğini gösteren bir delil sözleşmesi (HMK m.193) de ispatı kolaylaştırır.

Damga Vergisi, Nüsha Sayısı ve Saklama

Belli bir parayı içeren sözleşmeler damga vergisine tabidir. Genel oran sözleşme bedelinin binde 9,48'idir ve bir kâğıt için ödenecek vergi, her yıl güncellenen bir üst sınırla sınırlıdır. Sözleşme birden fazla nüsha olarak imzalanırsa her nüsha ayrıca vergiye tabi olabilir; bu nedenle uygulamada çoğu zaman tek nüsha imzalanıp diğer tarafa onaylı örnek verilir. Vergi yükünün taraflar arasında nasıl paylaşılacağı sözleşmede yazılmalıdır.

Tacirler, ticari defterleri ve gönderilen ya da alınan ticari belgeleri on yıl saklamakla yükümlüdür (TTK m.82). Sözleşmenin ıslak imzalı aslı, ekleri ve değişiklik protokolleri düzenli biçimde arşivlenmelidir; sonradan sözlü olarak yapılan değişiklikler mutlaka yazılı bir ek protokole bağlanmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ticari sözleşme hazırlarken nelere dikkat edilmelidir?

Tarafların tam unvanı ve imza yetkisi, işin ölçülebilir tanımı, teslim ve kabul usulü, ödeme ve faiz, cezai şart, fesih ve bildirim yöntemi, mücbir sebep, yetkili mahkeme ve uygulanacak hukuk kontrol edilmelidir. Tacirler cezai şartın indirilmesini isteyemediği için bu maddeler imzadan önce müzakere edilmelidir.

Sözleşme danışmanlığı alırken nelere dikkat edilmelidir?

Sözleşmenin imzadan önce, müzakere aşamasında incelenmesi; danışmanlık verecek avukatın baroya kayıtlı olduğunun doğrulanması ve ticaret hukuku alanında çalışıp çalışmadığı; sektörün işleyişinin (turizm, inşaat, tedarik) bilinmesi; görüşün yazılı verilmesi ve paylaşılan bilgilerin sır saklama yükümlülüğü kapsamında korunması temel kriterlerdir.

Tacir cezai şartın indirilmesini isteyebilir mi?

Kural olarak hayır. TTK m.22 gereği tacir sıfatını taşıyan borçlu, cezai şartın fahiş olduğu gerekçesiyle indirilmesini isteyemez. Yargıtay yalnızca borçluyu ekonomik yıkıma sürükleyecek ölçüde ağır cezai şartlarda istisnai olarak müdahaleyi kabul eder.

Tacirler arasında fesih bildirimi nasıl yapılır?

TTK m.18/3 uyarınca temerrüt, fesih ve sözleşmeden dönme bildirimleri noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı KEP ile yapılmalıdır. Sıradan e-posta veya mesajla yapılan bildirim ispat ve geçerlilik tartışmasına yol açabilir.

Ticari sözleşmede yetkili mahkeme belirlenebilir mi?

Evet. Tacirler HMK m.17 uyarınca kesin yetki hâlleri dışında yetkili mahkemeyi sözleşmeyle seçebilir; aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnızca seçilen yerde açılır. Bu nedenle yetki maddesi işletmenin bulunduğu yer dikkate alınarak müzakere edilmelidir.

Ticari sözleşmeye damga vergisi ödenir mi?

Belli bir parayı içeren sözleşmeler damga vergisine tabidir; genel oran binde 9,48'dir ve kâğıt başına ödenecek vergi her yıl güncellenen bir üst sınırla sınırlıdır. Birden fazla nüsha imzalanırsa her nüsha ayrıca vergilendirilebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat ve yargı kararları değişebilir; somut uyuşmazlığınız için bir avukata danışmanız önerilir.